معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢١ - آداب زندگي آداب نوروز - رضوی سید علی اکبر
آداب زندگي: آداب نوروز
رضوی سید علی اکبر
هنگامهي تازگيها
مثل همهي ملتها و فرهنگهاي دنيا، ايرانيان و البته چندين کشور در نزديکي ايران که روزي جزئي از اين خاک بودند، براي آغاز سال جديدشان، وقت مشخصي دارند و براي اين وقت مشخص، آدابي مفصل و معين. خيليها (از بيگانگان) عيد سال نو ايرانيان را برازندهتر از سال نوهاي ديگر ميدانند و اين را به خاطر تقارن بهار طبيعت و شروع سرزندگي و طراوت با آغاز سال نو ميدانند. همانطور که ميدانيد سال نو اروپا و آمريکا در زمستان و سال نو اعراب بهطور گردشي است و ميتواند هر موقعي از سال باشد. به هر حال، هزاران سال است ما ايرانيها سال نو را جشن ميگيريم و آداب و رسوم مخصوص خودمان را داريم و البته همين تقارن با بهار طبيعت، در آداب آن بيتأثير نبوده است.
نوروز ديني
بخشي از آداب و مراسم اسلامي، در واقع ادامهي آنهايي هستند که در اديان پيش از اسلام نيز وجود داشتند. حج، نماز، ماههاي حرام و برخي ديگر از قواعد و آداب اسلامي، در جامعه وجود داشتند و اسلام انحرافات آنها را برطرف کرد و آنها را در مسير صحيح سعادت قرار داد. هرگز اينطور نبود که اسلام تمام سنتهاي گذشته را تقبيح و تحريم کرده و از نو، بنياني بنا کند. نوروز و برخي مراسم آن، که هزاران سال قدمت دارد نيز از همين سنتهاست که نه تنها اسلام آن را تحريم نکرده، بلکه براي تأييد و ارتقاي سطح آن هم برنامههايي داشته است. در فرهنگ اسلامي، نوروز مقارن با غدير، پيروزي حضرت علي(ع) در جنگ نهروان و مقارن با ظهور حضرت وليعصر(عج) دانسته شده و به همين خاطر براي شيعيان، خوشيمن و عزيزتر است.
«ابن نديم» در «الفهرست» و «بخاري» در «التاريخالکبير» و ديگران نقل کردهاند که سالهايي چند، مردمي از سرزمين فارس براي اميرمؤمنان هدايايي مثل فالوده، سمنو و لباس نو آورده و آن را هديهي آغاز سال نو دانستند. حضرت آنها را پذيرفته، در حقشان دعا کرده و به آنان چنين نصيحت فرمودند که قدر نوروز را بدانند و «تلاش کنند که هر روزشان نوروز باشد.» اين مشهورترين فرهنگ و بارزترين آداب نوروز است که در بين ايرانيان مرسوم است؛ يعني هديه دادن و پوشيدن لباس نو.
چون روز نوروز شود، غسل کن و پاکيزهترين جامههاى خود را بپوش و به بهترين بوهاى خوش، خود را خوشبو گردان و در آن روز، روزه بدار. پس چون از نماز پيشين و پسين و نافلههاى آن فارغ شوى چهار رکعت نماز بگزار (هر دو رکعت به يک سلام)؛ در رکعت اول بعد از حمد، ده مرتبه سورهي «انا انزلنا» بخوان، در رکعت دوم بعد از حمد ده مرتبه سورهي «قل يا ايها الکافرون»، در رکعت سوم بعد از حمد ده مرتبه سورهي «قل هو الله احد» و در رکعت چهارم، بعد از حمد ده مرتبه «قل اعوذ برب الفلق و قل اعوذ برب الناس» بخوان و بعد از نماز به سجدهي شکر برو و اين دعا را بخوان: «اللّهمَّ صلِّ على محمد و آل محمد الاوصياء المرضيين... (که شرح کامل آن در مفاتيحالجنان و در باب اعمال عيد نوروز آمده است)» چون چنين کنى، گناهان پنجاه سالهي تو آمرزيده شود. و بسيار بگو: «يا ذالجلال و الاکرام» و اين توصيهي حضرت صادق-عليهالسلام- است به معلىبنخنيس براي نوروز.
نوروز ملي
اينکه با دو تيتر، نوروز ديني و نوروز ملي از هم جدا شدند، هرگز به معناي زاويهداشتن اين دو از هم نيست. گواهش هم آن چيزهايي است که پيش از اين خوانديد. اما به فراخور تفاوتهاي فرهنگي و بومي، ملتها آداب و رسوم متنوعي براي مناسبتهاي مختلف دارند و از اين جمله، آداب و رسوم ايرانيان است در پاسداشت نوروز. نوروز در ايران، افغانستان، تاجيکستان، ازبکستان، قزاقستان، ترکمنستان، آذربايجان، ارمنستان، ترکيه و قسمتهايي از هند و پاکستان و در مجموع بين ٣٠٠ ميليون نفر از مردم جهان پاس داشته ميشود؛ حتي در برخي کشورهاي آفريقايي مثل سودان و مصر، و در آسياي شرقي مثل چين، بنگلادش، بوتان و نپال، و آمريکا و کانادا نيز نوروز، روزي شاد و ويژه است. براي همين هم، دو سال پيش در تقويم سازمان ملل بهعنوان يک روز جهاني، بهعنوان جشني با ريشهي ايراني ثبت شد. برخي آداب بين همهي اين کشورها مشترک است، ولي هرکدام مراسم ويژهاي نيز براي خودشان دارند. از مراسم مشترک ايران و ديگر کشورها، پوشيدن لباس نو، ديد و بازديد يا همان عيدديدني، پختن غذاهاي مخصوص عيد و سرودهاي شاد و ويژهي نوروز است. بد نيست با هم نگاهي به برخي از اين آداب و آيينهاي نوروزي بيندازيم.
خانهتکاني
با خانهتکاني حتماً آشنا هستيد، يکي از سختترين و البته شيرينترين کارهاي دم عيد. آييني نوروزي که مردم بيشتر مناطقي که نوروز را جشن ميگيرند به آن پايبندند. در اين آيين، تمام خانه و وسايل آن در آستانهي نوروز گردگيري، شستوجو و تميز ميشوند. خانهتکاني غير از ايران در کشورهاي مختلفي از جمله تاجيکستان و افغانستان برگزار ميشود.
آتشافروزي
چهارشنبهسوري- که چند سالي است در ايران چهرهي ناخوشايندي از خود به جا گذاشته- در واقع يادگاري از يک رسم کهن و زيباست. رسم افروختن آتش در ايران، جمهوري آذربايجان و بخشهايي از افغانستان در شب آخرين چهارشنبهي سال متداول است. پريدن از روي آتش در ايام نوروز در ترکمنستان هم رايج است. همچنين رسم افروختن آتش در بامداد نوروز بر پشت بامها در برخي روستاهاي ايران، هنوز مرسوم است. واضح است که اين آتش، امروزه فقط وسيلهاي براي شادماني و تفريح است و هيچ ربطي به آتشپرستي ندارد و چيزي است مثل بازي با خاک يا آبپاشي و يا بادبادک هوا کردن؛ و اگر با خشونت و آزار همراه شود، فرهنگ و آيين ما، آن را از سفرهي شادماني جوانها حذف خواهد کرد.
سفرههاي نوروزي
سفرههاي نوروزي، يکي از آيينهاي مشترک در مراسم نوروز در بين مردمي است که نوروز را جشن ميگيرند. «سفرهي هفتسين» معروفترين سفرهي نوروز است. سفرهاي که در ايران، جمهوري آذربايجان و برخي از نقاط افغانستان رايج است. در اين سفره، هفت چيز قرار ميگيرد که با حرف سين آغاز شده باشد؛ مثل سير، سنجد، سمنو، سيب و... که هرکدام نماد يک ويژگي مثبت هستند. مثلاً سيب را نماد زيبايي و تندرستي، سنجد را نماد عشق و محبت، و سکه را نماد رزق و روزي گفتهاند. سفرهي نوروز از سالهاي دور بوده، اما به اين صورت که سفرهاي را پهن ميکردند و در بشقابهاي سفالي و يا فلزي، انواع آجيلهاي خشکشده مانند: توت خشک، برگهي خشکشدهي زردآلو، هلو و پختيک (پخته و خشکشدهي لبو)، عسل و سرشير، کلوچه، گعگ (کيک) قطاب، نان سنتي و... ميگذاشتند. تخممرغ رنگشده هم مثل حالا، يکي از اعضاي اين سفره بود. تاريخدانها ميگويند: الزام به داشتن حرف سين در اول همهي آنها، از زمان قاجار مرسوم شده است.
مردم قبل از نوروز به حمام ميرفتند و شلوغترين روزهاي سال گرمابهها، چند روز سال نو بود. گرمابه که معمولاً با چوب و هيزم گرم ميشد، حتماً يک ذخيرهي خاص چوب و هيزم را براي روزهاي نوروز ذخيره ميکرد. شب نوروز، همه پلو يا چلوخورش ميخوردند. بسياري از خانوادهها، سالي فقط يکبار ميتوانستند چلوخورش بخورند و آن هم شب نوروز بود. از اين پلو براي فقرا، سلماني (آرايشگر)، حمامي (مسئول آتش حمام)، کدخدا و ملاي هر محل هم پيشکش ميبردند.
در کابل و شهرهاي شمالي افغانستان، به جاي سفرهي هفتسين، سفرهي هفتميوه متداول است. در اين سفره، هفت ميوه مثل کشمش سبز و سرخ، چارمغز، بادام، پسته، زردآلو و سنجد قرار ميگيرد. چيدن سفرهاي مشابه با استفاده از ميوهي خشکشده، در بين شيعيان پاکستان هم مرسوم است.
جالب است بدانيد سفرههاي ديگري مثل: سفرهي هفتشين در ميان زرتشتيان و سفرهي هفتميم در برخي نقاط واقع در استان فارس در ايران متداول است.
غذاهاي نوروزي
يکي از متداولترين غذاهايي که به مناسبت نوروز پخته ميشود، سمنو (سمنک، سومنک، سوملک، سمني يا سمنه) است. غذايي که با استفاده از جوانهي گندم تهيه ميشود. سمنو، غذاي مشترک بيشتر کشورهايي است که نوروز را جشن ميگيرند. در برخي از کشورها، پختن سمنو آداب ويژهي خودش را دارد. زنان و دختران در مناطق مختلف ايران، افغانستان، تاجيکستان، ترکمنستان و ازبکستان سمنو را بهصورت دستهجمعي و گاهي در طول شب ميپزند و در هنگام پختن آن نذر و نياز، روضهخواني و يا شعرهاي مخصوصي ميخوانند.
غذاهاي ديگري هم در نوروز مرسوم است. مثلاً در بيشتر جاهاي ايران و افغانستان سبزيپلو با ماهي در شب عيد، در ترکمنستان نوروزبامه، در قزاقستان اويقيآشار و در بخارا سمبوسه پخته ميشود. بهطور کلي پختن غذاهاي نوروزي در هر منطقهاي که نوروز جشن گرفته ميشود، مرسوم است و هر منطقهاي غذاها و شيرينيهاي مخصوص به خود را دارد.
ديد و بازديد
ديد و بازديد عيد يا همان عيدديدني يکي از سنتهاي نوروزي است که در بيشتر کشورهايي که آن را جشن ميگيرند، متداول است. در برخي از مناطق، ياد کردن از گذشتگان و حاضر شدن بر مزار آنان در نوروز نيز رايج است.
مسابقات ورزشي
در برخي از اقوام، برگزاري مسابقات ورزشي عمومي در معابر شهري و روستايي، از آيينها و مراسم نوروز است. در ترکمنستان، مردان و زنان ترکمن، بازيها و سرگرميهاي ويژهاي از جمله: سوارکاري، کشتي، پرش براي گرفتن دستمال از بلندي و شطرنج برگزار ميکنند. برپايي جنگ خروس و شاخزني قوچها از ديگر مراسمي است که در ترکمنستان برگزار ميشود. در استانهاي شمالي افغانستان هم، مسابقات بزکشي به مناسبتهاي مختلف از جمله نوروز برگزار ميشود. در برخي استانهاي ايران مثل: گيلان، مازندران، گلستان، خراسان، اروميه، کردستان، فارس و لرستان هم، مسابقات ورزشي مثل: سوارکاري، تيراندازي، چوگان، کشتي و ورزشهاي محلي برگزار ميشود.
طبيعتگردي
ما ايرانيها روز سيزدهم فروردين، به مکانهاي طبيعي مانند پارکها، باغها، جنگلها و مناطق خارج از شهر ميرويم و اين همان «سيزدهبهدر» معروف است. مراسم سيزدهبهدر، در مناطق غربي افغانستان از جمله شهر هرات هم برگزار ميشود. با وجودي که روز سيزدهم فروردين در کشور افغانستان جزو تعطيلات رسمي نيست، مردم اين مناطق براي گردش در طبيعت، عملاً کسب و کار خود را تعطيل ميکنند.
يکي ديگر از آيينهاي نوروز که در آسياي ميانه و کشور تاجيکستان مرسوم است، مراسم گلگرداني و بلبلخواني است. گلگردانها از دره، تپه و دامنهي کوهها، گل چيده و اهل دهستان خود را از پايان يافتن زمستان، فرا رسيدن عروس سال، آغاز کشتوکار بهاري و آمدن نوروز مژده ميدهند.
نوروزخواني
نوروزخواني يا بهارخواني يا نوروزي، از سبکهاي آوازخواني است که در گذشته در ايران رواج داشته است. اين، سنتي مرسوم در تمام ايران بوده، اما در حال حاضر آوازخواني نوروزي، بيشتر در استانهاي مازندران و گيلان باب است. در نوروزخواني، افرادي که به آنها نوروزخوان گفته ميشود، پيش از آغاز فصل بهار بهصورت دورهگردي به شهرها و روستاهاي مختلف ميروند و اشعاري در مدح بهار يا با ذکر مفاهيم مذهبي بهصورت بداهه ميخوانند. اين اشعار بيشتر به زبانهاي محلي مثل طبري و گيلکي هستند. اين اشعار بيشتر ترجيعبند هستند و توسط يک يا چند شخص همزمان خوانده ميشود.
هر روزتان نوروز و نوروزتان پيروز